- Hvað er uppbygging sjálfsaga?
- Hverjir eru frumkvöðlar stefnunnar?
- Af hverju uppbygging sjálfsaga?
- Er í lagi að skamma?
- Hverjar eru 5 aðferðir stjórnunar?
- Í hvaða röð á ég að kenna uppbyggingu sjálfsaga?
- Af hverju eru skýr
mörk mikilvæg?
- Hvar á uppbygging
sjálfsaga við?
-
Hvenær get ég byrjað að nota uppbyggingu sjálfsaga?
- Virkar uppbygging
sjálfsaga fyrir alla?
-
Hvar
finn ég nánari upplýsingar um uppbyggingu sjálfsaga?
- Hvað
geri ég ef barnið vill ekki uppbyggingu?
Uppbygging sjálfsaga í skólastarfi er hugmyndafræði sem í felst bæði aðferð
og stefnumörkun skóla til betri samskipta. Megin atriði er að kenna börnum,
unglingum og starfsfólki sjálfsaga, sjálfsstjórn og styrkja sjálfsmynd.
Uppbygging sjálfsaga leggur áherslu á lífsgildi fremur en reglur og ábyrgð
fremur en blinda hlýðni. Uppbygging sjálfsaga treystir á hæfileikann til
sjálfsstjórnar og að hver og einn geti brugðist rétt við aðstæðum. Hún
kennir sjálfsaga og hvetur hvern og einn til að taka ábyrgð á eigin orðum og
gerðum. Enn fremur byggir hugmyndafræðin á því að öll hegðun stjórnist af
5 grundvallar þörfum sem eru öllum mönnum
sameiginlegar.
Diane Gossen og Judy Anderson eru þær tvær manneskjur sem óhætt er að segja
að hafi dregið vagninn. Diane braut blað í sögu uppeldisfræða með bók
sinni Restitution, Restructuring School Discipline. Hún byggir kenningar
sínar á hugmyndum Sjálfsstjórnarkenningarinnar, sem hún nam hjá William Glasser.
Segja má að hún hafi heimfært þær hugmyndir yfir á skólakerfið, með því að
endurskoða hvernig staðið er að agastjórnun í skólum. Ásamt Judy Anderson
skrifaði hún bókina Creating the Conditions, sem lýsir ferlinu sem á sér stað
þegar skólar innleiða hjá sér hugmyndir um Gæðaskólann (The Quality School).
Nánari upplýsingar er að finna á heimasíðu
Restitution.
Um áraraðir hefur verið talað um agavandamál í skólum. Agakerfi sem
byggja á umbun og refsingu hafa ekki skilað tilætluðum árangri og m.a. þess
vegna kviknuðu hugmyndir um uppbyggingu sjálfsaga. Uppbygging sjálfsaga
byggir m.a. á kenningum William Glasser um sjálfsstjórn, en samkvæmt henni getur
hver og einn stjórnað sinni hegðun sjálfur útfrá sannfæringu sinni og
samfélagsins. Uppbygging færir agastjórn frá ytri stjórnun til innri
stjórnunar, þar sem hver einstaklingur lærir jákvæðar leiðir til að mæta þörfum
sínum af eigin frumkvæði.
Samkvæmt uppbyggingu sjálfsaga er EKKI í lagi að skamma, vegna þess að slíkt
vekur neikvæðar tilfinningar hjá þeim sem þolir skammir og hamlar honum þannig
að hugsa skynsamlega um hegðun sína og læra af henni. Rannsóknir sýna að
þegar við þolum skammir upplifum við ógnun sem gerir það að verkum að heilinn "skiptir
niður" og einu viðbrögðin sem við getum sýnt er að flýja eða berjast. Í
þeim ham er okkur ómögulegt að hugsa af skynsemi. Hlutverk uppalenda er að
hjálpa einstaklingnum út úr þessum ham, þannig að hægt sé að nálgast lausn
vandans af skynsemi og læra af mistökunum. Skammir gefa hugsanlega
tímabundna lausn en minnkar ekki líkur á að neikvæð hegðun endurtaki sig.
Það eru 5 atriði sem stýra hegðun fólks:
- Refsingar. Þessi aðferð einkennist af ógnunum, hótunum,
skömmum og refsingum. Neikvæð hegðun hættir hugsanlega tímabundið en
kemur fram aftur við aðrar aðstæður eða á öðrum tíma. Einstaklingurinn
lærir að hefna sín og kenna öðrum um. Líklegt er að brot endurtaki
sig.
- Að vekja sektarkennd. Þessi aðferð einkennist af því að
uppalandinn notar þögn, lætur finna fyrir andúð og kemur með neyðarlegar
athugasemdir eða siðapredikanir, til þess fallnar að fá einstaklinginn til
að "skammast sín". Viðbrögð einstaklingsins verða oft þau að reyna að
fela neikvæða hegðun, neita henni og ljúga sig út úr aðstöðu sinni.
Einstaklingurinn segir kannski "fyrirgefðu" en hann brýtur sig niður í
leiðinni.
- Að vingast. Þessi aðferð einkennist af því að uppalandinn
vill að barnið gera eitthvað "fyrir sig", beitir umbun og reynir að "kaupa"
góða hegðun af barninu. Útkoman verður ósjálfstæði og barnið lærir að
reyna að þóknast öðrum.
- Reglufesta. Þessi aðferð einkennist af skýrum mörkum og
afleiðingum. Skýrar reglur og skýrar afleiðingar eru nauðsynlegar ef
uppbygging dugir ekki. Í afleiðingum felst ekki refsing, því
viðkomandi veit fyrirfram hvaða viðbrögð hegðun hefur í för með sér.
Uppalandinn notar spurninguna "Hver er reglan?" til að koma barninu aftur á
rétta braut. Barnið lærir að hegðun hefur afleiðingar og að bera
ábyrgð á hegðun sinni. Ef afleiðingum er beitt ætti þó alltaf að
fylgja uppbyggingarsamtal með barninu.
- Uppbygging sjálfsaga. Þessi aðferð einkennist af því að
uppalandinn spyr spurninga, t.d. varðandi lífsgildi og hvað sé þeim
mikilvægt. Barnið lærir sjálfsaga og hvernig það getur bætt fyrir
mistök sín. Útkoman verður sterkari sjálfsmynd.
Flestir kannast við allar þessar aðferðir og kannski helst reglufestu.
Því er oft nauðsynlegt að reglufesta og uppbygging fari hönd í hönd. Ef
barnið kýs ekki uppbyggingu velur það reglufestu, þar sem afleiðingar hegðunar
eru skýrar. Hlutverk uppalanda er hjálpa barninu að færa sig aftur yfir í
uppbyggingu og vefa þar á milli ef þörf krefur. Takmarkið er alltaf að fá
barnið til að byggja sig upp.
Engin ein leið er rétt. Þetta fer af stórum hluta eftir hópnum/einstaklingnum
sem þú ert að kenna. Hér getur þú nálgast
gátlista yfir þau atriði sem mikilvægt er að taka fyrir og hugmynd að áætlun.
Þú velur þína leið.
Þegar nemendur 9. bekkjar voru spurðir að þessu voru flest
svörin á þessum nótum:
- Svo maður viti að maður sé að ganga of langt og að kennarinn viti hvenær
hann á að grípa inn í. Einhver nemandinn kom inn á þá væru allir
ánægðari því þeir væru ekki að gera eitthvað vitlaust og annar sagði að skýr
mörk gerðu manni kleyft að hafa betri stjórn á sjálfum sér. Enn annar
nemandi benti á að skýr mörk auðvelduðu manni að greina rétt frá röngu.
Hún á við nánast allsstaðar þar sem fólk þarf að eiga
samskipti. Þar sem uppbygging sjálfsaga snýst um að bæta sjálfan sig og
öðlast meiri sjálfsstjórn, hafa allir gott af því að fræðast um hana og beita
henni. Það liggur augljóslega beint við að uppbygging sjálfsaga sé hluti
af uppeldi barna, t.d. í leikskólum og grunnskólum, en ekki síður heima við.
Við hvetjum því alla til að kynna sér hugmyndafræðina og nota í sínu uppeldi og
til að auka eigin hamingju.
Við þessari spurningu er auðvelt svar: Strax. Þú
þarft ekki að verða sérfræðingur áður en þú byrjar að reyna. Aðalmálið er
að vera óhræddur við að prófa sig áfram og læra af mistökum sínum.
Grunnurinn er þó sá að maður geri sér grein fyrir því að hegðun okkar stjórnast
af þörfum, sem við verðum að fullnægja. Ef við þekkjum þarfirnar, þá vitum
við hver tilgangurinn með allri hegðun er og getum brugðist við á réttan hátt.
Að temja sér uppbyggingu sjálfsaga snýst að stórum hluta um að skoða sjálfan sig
og breyta hvernig maður sjálfur hugsar. Ef það tekst er leiðin greið.
Það er erfitt að alhæfa en flest bendir til að svarið sé já.
Það verður þó að hafa það grundvallaratriði í huga að uppbyggingu verður ekki
þröngvað upp á fólk, það verður að vilja uppbygginguna sjálft. Hlutverk
uppalandans er þó að benda á kosti þess að viðkomandi velji þá leið. Höfum
það hugfast að uppbygging sjálfsaga er ferli, ekki skyndilausn. Sumir
þurfa lengri tíma en aðrir til að temja sér sjálfsaga, enda er enginn fullkominn.
Öllum getur orðið á mistök, allir geta beygt af leið. Uppbyggingin felst
ekki síst í því að læra að stýra hegðuninni aftur inn á rétta braut, læra af
mistökunum og verða sterkari eftirá.
Á tenglasíðu þessa vefs er að finna tvo góða vefi um
uppbyggingu sjálfsaga. Álftanesskóli hefur verið leiðandi í þessari vinnu
á Íslandi og er margt áhugavert að finna á síðunni þeirra. Á
Realrestitution.com eru miklar upplýsingar, reyndar á ensku, auk þess sem þar er
að finna lista yfir bækur sem gefnar hafa verið út um efnið. Á heimasíðu
Útgáfufélagsins Sunnuhvolls er að finna bækur sem gefnar hafa verið út á
íslensku um stefnuna. Við hvetjum alla til að skoða þessa vefi
gaumgæfilega.
Ef barnið neitar að þiggja uppbyggingu verður að gera því
ljóst að hegðun þess kallar á afleiðingu eða viðbrögð sem verða því ekki að
skapi. Þá ber uppalanda að segja barninu að hann vilji frekar að það velji
að leysa málið og byggja sig upp. Þetta kallast að vefa á milli
uppbyggingar og reglufestu. Markmiðið er alltaf að byggja barnið upp, en
ef það kýs að gera það ekki verður að beita viðurlögum. Skilaboðin verða
þá alltaf þau sömu: Hegðunin er óásættanleg og kallar á viðbrögð, en
barnið velur leiðina. Það lærir að axla ábyrgð á eigin hegðun.
© Örn Arnarson
Uppfært: 11/27/07.